icon-rss-large

www.wyprawy-mostowe.pl | Login

RSS | Email

RELACJA Z WYPRAWY

Dodano :2014-07-30 10:31:48

XX Wyprawa Mostowa „Gruzja – Armenia 2014”

Dwudziesta, Jubileuszowa Wyprawa Mostowa „Gruzja – Armenia 2014” odby┼éa si─Ö w dniach 5 do 20 lipca 2014r. Zaliczano j─ů do tzw. wypraw europejskich, pomimo tego ┼╝e oba wymienione kraje le┼╝─ů formalnie ju┼╝ w Azji, za Wielkim Kaukazem wyznaczaj─ůcym granic─Ö mi─Ödzy Europ─ů i Azj─ů. O europejsko┼Ťci tej wyprawy przekona┼éy mnie s┼éowa Rektora Uniwersytetu w Erewaniu, wypowiedziane do mnie podczas mi─Ödzynarodowej konferencji naukowej w Cz─Östochowie w czerwcu 2012r.:”Kraje te tradycyjnie zawsze by┼éy postrzegane jako kraje europejskie”. O ich europejsko┼Ťci ┼Ťwiadczy tak┼╝e fakt, ┼╝e Unia Europejska prowadzi z nimi rozmowy akcesyjne. Ale mimo to, jad─ůc tam nie zdawa┼éem sobie sprawy z tego, jaka jest tego przyczyna. Tam to zrozumia┼éem. S─ů to dwa ma┼ée kraje chrze┼Ťcija┼äskie, maj─ůce, tak jak Europejczycy swoje korzenie i maj─ů to┼╝samo┼Ť─ç wyros┼é─ů na gruncie cywilizacji chrze┼Ťcija┼äskiej. Kraje otoczone przez pot─Ö┼╝nych s─ůsiadów muzu┼éma┼äskich - szyicki Iran i sunnick─ů Turcj─Ö. S─ůsiadów, którzy chcieli je zniszczy─ç, unicestwi─ç i które to kraje dzi─Öki swoim ci─ůg┼éym walkom o istnienie i patronatowi Rosji, najpierw carskiej, pó┼║niej bolszewickiej, przetrwa┼éy. Apostolski ko┼Ťció┼é Ormia┼äski powsta┼é z inicjatywy ┼Ťw. Grzegorza O┼Ťwieciciela w 301r., 12 lat wcze┼Ťniej ni┼╝ Edykt mediola┼äski Konstantyna Wielkiego usankcjonowa┼é chrze┼Ťcija┼ästwo w Cesarstwie Rzymskim. W Gruzji wiar─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů wprowadzi┼éa ┼Ťwi─Öta Nino w 337r. Dzisiaj jest to g┼éównie gruzi┼äski autokefaliczny ko┼Ťció┼é prawos┼éawny, ale istnieje te┼╝ gruzi┼äski ko┼Ťció┼é katolicki, pozostaj─ůcy w ┼é─ůczno┼Ťci z Rzymem (tzw.unici ormia┼äscy).
W wyprawie wzi─Ö┼éo udzia┼é 41 osób plus pilot – przewodnik Franciszek Brodzki z Biura Turystycznego „Anitour”. Z tych 41 osób – 17 osób reprezentowa┼éo Kraków; 9 - Warszaw─Ö; 2 – P┼éock i po jednej: Zakopane, Wroc┼éaw, Zgierz, Ostród─Ö, Kielce, Bochni─Ö, ┼üód┼║, Zagórzany, Su┼ékowice, Mys┼éowice, Katowice, S┼éawków i Czechowice-Dziedzice, a wi─Öc niemal ca┼é─ů Polsk─Ö. 17 osób reprezentowa┼éo bran┼╝─Ö mostow─ů, 4 – budownictwo, 7 – inne zawody techniczne, 8 – zawody ekonomiczne i humanistyczne, 4 – s┼éu┼╝b─Ö zdrowia i 1 – ucze┼ä szko┼éy ┼Ťredniej.
Program Wyprawy by┼é bardzo napi─Öty, obejmowa┼é 7 dni w Gruzji, 7 dni w Armenii oraz 2 dni dojazdowe. Jak zwykle sk┼éada┼é si─Ö z cz─Ö┼Ťci merytorycznej (mostowej) – oko┼éo 30%, cz─Ö┼Ťci turystycznej – oko┼éo 50% i cz─Ö┼Ťci towarzyskiej – oko┼éo 20%. ┼ü─ůcznie zwiedzili┼Ťmy 49 obiektów mostowych z czego oko┼éo 40% stanowi┼éy godne uwagi obiekty nowoczesne, 10% - obiekty historyczne oraz 50% - obiekty typowe, podobne do naszej polskiej infrastruktury lat 70-tych XX wieku.
Z uwagi na bardzo du┼╝─ů liczb─Ö i ró┼╝norodno┼Ť─ç zwiedzanych obiektów w relacji niniejszej zostan─ů one opisane kolejno-dzie┼ä po dniu.
Dzie┼ä pierwszy – dojazd do Warszawy, przelot na trasie Warszawa – Tbilisi noc w samolocie.
Dzie┼ä drugi – Gruzja. Zwiedzanie rejonu Kachetii po┼éo┼╝onego we wschodniej cz─Ö┼Ťci Gruzji, na trasie Tbilisi – Sighnaghi – Bodbe – Kvareli – Gremi – Alaverdi – Telawi. Na ten region przypada wi─Ökszo┼Ť─ç ogólnokrajowej produkcji wina. Kachetia to nie tylko winnice, ale równie┼╝ pi─Öknie po┼éo┼╝one monastery, twierdze i urokliwe miasteczka. W kolejno┼Ťci zwiedzamy XVIII – wieczne, ufortyfikowane miasto SIGHNAGHI, dobrze utrzymane, które oferuje swój oryginalny wygl─ůd i pi─Ökne widoki na okoliczne szczyty Kaukazu. Stamt─ůd udajemy si─Ö do monasteru BODBE, z grobowcem ┼Ťw. Nino.
W kolejnym punkcie programu mamy wizyt─Ö na farmie produkuj─ůcej wino wraz z jego degustacj─ů, natomiast lunch jemy w domowej restauracji, kosztuj─ůc miejscowe potrawy, szasz┼éyki, bak┼éa┼╝any – oczywi┼Ťcie okraszane winem. St─ůd udajemy si─Ö do ufortyfikowanego miasta GREMI. Tu, na wzgórzu pozosta┼éy ko┼Ťció┼é i dzwonnica po dawnej stolicy królestwa Kachetii (XV w). Miasto istnia┼éo tylko 150 lat rozgrabione przez pu┼ék szacha Abbasa. Z kolei zwiedzamy XI wieczn─ů Katedr─Ö ALAVERDI, która do momentu wybudowania ┼Ťwi─ůtyni Cminda Sameba w Tbilisi by┼éa najwy┼╝sz─ů gruzi┼äsk─ů ┼Ťwi─ůtyni─ů. Brak czasu i psuj─ůca si─Ö pogoda nie pozwoli┼éa nam ju┼╝ na zwiedzanie Ikalto Monastery, za┼éo┼╝onego w II po┼éowie VI w. przez Zenona, ucznia jednego z 13 ojców syryjskich. Dzia┼éa┼éa tu szko┼éa filozofii, gdzie kszta┼éci┼é si─Ö wybitny poeta gruzi┼äski Szota Rustaweli.
Na nocleg udajemy si─Ö do administracyjnej stolicy regionu – TELAWI. W dniu tym zaliczyli┼Ťmy tylko 2 obiekty mostowe, belkowe, na rzece Alazani i jej dop┼éywie.
Dzie┼ä trzeci – Dalsze zwiedzanie rejonu Kachetii na trasie Telawi – Tsinandali – Gurjaani – Sagarejo, wjazd do regionu Mccheta – Mtianetia, Gruzi┼äska Droga Wojenna na trasie Zhinvali – Amanuri – Gudauri. Rozpoczynamy od zwiedzania centrum miasta i TARGU (bazaru) w TELAWI. Pe┼éno tu orientalnych towarów, zw┼éaszcza nagrzanych s┼éo┼äcem owoców po┼éudniowych. Nastepny przystanek to TSINANDALI a w nim XIX-wieczna posiad┼éo┼Ť─ç lokalnego ksi─Öcia Czawczawadze z pi─Öknym parkiem i pa┼éacem – rezydencj─ů, w którym mie┼Ťci si─Ö muzeum tego gruzi┼äskiego poety. Jego rodzina odegra┼éa znacz─ůc─ů rol─Ö w historii, literaturze i kulturze narodu gruzi┼äskiego w XIX w. Jad─ůc do Mcchety zwiedzamy interesuj─ůce 3 mosty betonowe na rzekach Iori i jej dop┼éywie. MCCHETA – gruzi┼äskie Gniezno, wpisane na list─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO. To pierwsza stolica pa┼ästwa gruzi┼äskiego, duchowe centrum ca┼éego kraju i siedzisko gruzi┼äskiego ko┼Ťcio┼éa prawos┼éawnego. Góruje nad Mcchet─ů monaster D┼╗WARI (586-604). Stoj─ůc nad wysokim urwiskiem stanowi jego przed┼éu┼╝enie i jakby zwie┼äcza go. W mie┼Ťcie po┼éo┼╝onym u zbiegu rzek Aragvi i Mtkwari (Kury) – znajduje si─Ö Katedra patriarchalna SVETI CCHOWELI z XI w. z doskonale zachowanymi freskami w niezwyk┼éym wn─Ötrzu oraz urokliwe uliczki niedawno od┼Ťwie┼╝onego miasta. Z Mcchety kierujemy si─Ö na pó┼énoc tzw. GRUZI┼âSK─ä DROG─ä WOJENN─ä. Zbudowana na pocz─ůtku XIX w. po rosyjskiej aneksji Kaukazu, ┼é─ůczy Kaukaz Po┼éudniowy (Tbilisi) z Kaukazem Pó┼énocnym (W┼éadykaukazem w Osetii Pó┼énocnej) – ┼é─ůcznie 208 km. W drugiej po┼éowie XIX w. droga zosta┼éa przebudowana – autorem i wykonawc─ů by┼é Polak, Boles┼éaw Statkowski (1825-1898). Najwy┼╝szym punktem Gruzi┼äskiej Drogi Wojennej (GDW) jest Prze┼é─Öcz Krzy┼╝owa (2379m), gdzie b─Ödziemy jutro. To miejsce gdzie GDW przecina pasmo wododzia┼éowe, w okolicy miejscowo┼Ťci Kobi. Po drodze mijamy zbiornik wodny ZHINVALI oraz po┼éo┼╝ony nad nim kompleks architektoniczny (forteca) ANANURI z XVI/XVII w., na który sk┼éadaj─ů si─Ö dwa ko┼Ťcio┼éy i twierdza. W pó┼║nym ┼Ťredniowieczu mie┼Ťci┼éa si─Ö tutaj rezydencja ksi─ů┼╝─ůt Aragvi. Pó┼║nym wieczorem, po ogl─ůdni─Öciu kolejnych 2 mostów betonowych na trasie, docieramy do hotelu Gudauri Hut w GUDAURI, narciarskiej stacji turystycznej po┼éo┼╝onej na wysoko┼Ťci 2200 m n.p.m., dumy wszystkich Gruzinów.
Dzie┼ä czwarty – Dalsza cz─Ö┼Ť─ç GDW z Gudaurii przez Prze┼é─Öcz Krzy┼╝ow─ů do Kazbegi. Z Kazbegi nast─Öpuje powrót GDW do Tbilisi. Droga z Gudauri do Kazbegi prowadzi wysoko nad przepa┼Ťciami. Z okien autokaru mamy wspania┼ée widoki na majestatyczne szczyty Wysokiego Kaukazu, doliny, urwiska i zielone hale. Du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç GDW (od Ananuri do Gudauri) biegnie w pobli┼╝u granicy z Oseti─ů Po┼éudniow─ů. Doje┼╝d┼╝amy do KAZBEGI, miasteczka po┼éo┼╝onego w pobli┼╝u jednego z najwy┼╝szych szczytów Wysokiego Kaukazu góry Kazbek (5033m), które stanowi dobr─ů baz─Ö wypadow─ů do wycieczek w masyw góry Kazbek. Na g┼éównym placu miasteczka znajduje si─Ö pomnik gruzi┼äskiego pisarza Aleksandra Kazbegi. S─ů tu tak┼╝e Muzeum Aleksandra Kazbegi, cerkiew Archanio┼éa Micha┼éa oraz Muzeum Alpinizmu. Nas jednak interesuje po┼éo┼╝ony majestatycznie nad Kazbegi ko┼Ťció┼é CMINDA SAMEBA (2170m n.p.m.) ┼Üwi─Ötej Trójcy – który sta┼é si─Ö symbolem Gruzji. Docieramy tam marszrutkami za jedyne 10 USD od osoby. Ko┼Ťció┼é, wspaniale po┼éo┼╝ony na tle majestatycznego masywu gór Kazbek mie┼Ťci┼é w czasie gdy stolica kraju by┼éa okupowana, chronione skarby narodowe, min. Krzy┼╝ ┼Ťw. Nino. Pe┼éni wra┼╝e┼ä wracamy marszrutkami do Kozbegi (aktualna nazwa Stepantsminda), sk─ůd udajemy si─Ö t─ů sam─ů tras─ů GDW przez Mcchet─Ö do Tbilisi. Po drodze zaliczamy 3 dalsze mosty: ┼éukowy kamienny, stalowy kratownicowy oraz ┼╝elbetowy ┼éukowy z jazd─ů do┼éem a tak┼╝e liczne k┼éadki wst─Ögowe i wisz─ůce przez rzek─Ö Aragvi. Zatrzymujemy si─Ö te┼╝ w pobli┼╝u Gudauri przy ROTUNDZIE – pomniku przyja┼║ni rosyjsko-gruzi┼äskiej, wype┼énionej freskami w stylu radzieckim i gdzie miejscowi górale handluj─ů swa┼äskimi wyrobami.
Wieczorem jeste┼Ťmy w stolicy Gruzji TBILISI – pi─Öknym mie┼Ťcie nad rzek─ů Mtkwari (Kur─ů) licz─ůcym 1,3 mln mieszka┼äców. Miasto zwane „per┼é─ů Kaukazu”, zawdzi─Öcza to niezwykle malowniczemu po┼éo┼╝eniu, orientalnym zabytkom i gruzi┼äskiej go┼Ťcinno┼Ťci. Jest to jedno z najstarszych miast na ┼Ťwiecie, cz┼éowiek ┼╝y┼é tu ju┼╝ 5000 lat temu.
Zwiedzamy tu STARE MIASTO, cerkiew Metechi z XIII w. i w jej pobli┼╝u konny pomnik króla Wachtanga Gorgasalego, ┼üA┼╣NIE SIARKOWE (z 1500 – letni─ů tradycj─ů), SYNAGOG─ś z pocz─ůtku XX w., KATEDR─ś SIONI z XI/XII w., siedzib─Ö zwierzchnika Gruzi┼äskiego Ko┼Ťcio┼éa Prawos┼éawnego – katolikosa Eliasza II. W Katedrze przechowywana jest najcenniejsza relikwia ko┼Ťcio┼éa gruzi┼äskiego – krzy┼╝ ┼Ťw. Nino; ikony przedstawiaj─ůce g┼éówn─ů ┼Ťwi─Öt─ů gruzi┼äskiego Ko┼Ťcio┼éa mo┼╝na spotka─ç prawie we wszystkich ┼Ťwi─ůtyniach kraju. Dalej zwiedzamy nowoczesny MOST POKOJU, zwany przez miejscowych ┼╝artobliwie …podpask─ů. Nasza droga prowadzi st─ůd ko┼éo najstarszej ┼Ťwi─ůtyni na terenie Tbilisi, trzynawowej bazyliki Anczischati z V/VI w., sk─ůd z ulicy Barataszwili udajemy si─Ö na kolacj─Ö z tradycyjnych potraw gruzi┼äskich z wspania┼éymi gruzi┼äskimi winami a nast─Öpnie na zas┼éu┼╝ony odpoczynek w hotelu Astoria. W Tbilisi zaliczamy 2 mosty (Metechski i Pokoju) oraz 4 dalsze z okien autokaru (przez rzek─Ö Mtkwari).
Dzie┼ä pi─ůty: Przejazd Szlakiem Jedwabnym z Tbilisi przez Upliscyche – Gori – Khashuri – Zestaponi – Vani – Kobuleti do Batumi nad Morzem Czarnym. Opuszczaj─ůc Tbilisi kierujemy si─Ö przez Kartli─Ö Wewnetrzn─ů (Szida Kartlia) do Upliscyche i do Gori, wzd┼éu┼╝ rzeki Mtkwari (Kury). Rzeka ta ma d┼éugo┼Ť─ç 1515 km, wyp┼éywa w Turcji, nast─Öpnie p┼éynie przez Gruzj─Ö, Azerbejd┼╝an i wpada do Morza Kaspijskiego. Kartlia Wewn─Ötrzna, centralny region, który zawsze by┼é sercem kraju, sadem Gruzji a tak┼╝e skarbnic─ů jej historycznych zabytków. Obejmuje teren od Wielkiego do Ma┼éego Kaukazu. W dawnych czasach przez Kartli─Ö przebiega┼é pó┼énocny odcinek Jedwabnego Szlaku – jeden z najniebezpieczniejszych na trasie. Tu┼╝ za Tbilisi podziwiamy z okien autokaru 3 kolejne mosty: ┼éukowy 3-prz─Ös┼éowy, ┼╝elbetowy kolejowy z jazd─ů gór─ů, stalowy drogowy most belkowy oraz belkowy, prefabrykowany wiadukt drogowy nad autostrad─ů M1. Nast─Öpnie mijamy osiedla domków 1-rodzinnych, zbudowane dla kilkudziesi─Öciu tysi─Öcy uchod┼║ców z Osetii Po┼éudniowej, po wojnie w 1992r. Na pewnych odcinkach jedziemy wzd┼éu┼╝ granicy z t─ů autonomiczn─ů republik─ů. Szybko osi─ůgamy miejscowo┼Ť─ç UPLISCYCHE, w której znajduje si─Ö s┼éynne skalne miasto, powsta┼ée z piaskowca. Zamieszka┼ée by┼éo ju┼╝ w czasach prehistorycznych i a┼╝ do ko┼äca XII w. by┼éo wa┼╝nym o┼Ťrodkiem handlu na JEDWABNYM SZLAKU. W wiekach X-VI p.n.e. Upliscyche pe┼éni┼éo ju┼╝ funkcj─Ö miasta i by┼éo twierdz─ů przywódców plemiennych. Od VI w. p.n.e. do III w. n.e. miasto to by┼éo jednym z najpot─Ö┼╝niejszych centrów politycznych, kulturowych i ekonomicznych, a tak┼╝e siedzib─ů królewsk─ů. Powa┼╝nie zosta┼éo zniszczone podczas najazdów mongolskich w XIII w., a ostatecznie upad┼éo w XIV w. Po restauracji w 1957r. najwi─Öksze wra┼╝enie robi komnata zwana sal─ů tronow─ů Królowej Tamar (1184-1213), która zapocz─ůtkowa┼éa z┼éoty wiek w dziejach Gruzji, oraz teatr. Nad ca┼éo┼Ťci─ů góruje cerkiew z XII w. Miasto opuszczamy przez tajemny tunel, prowadz─ůcy do rzeki Mtkwari. Po odpoczynku nad brzegiem Mtkwari udajemy si─Ö do Gori – stolicy regionu i miejsca urodzin Józefa Wissarionowicza Stalina. Za Upliscyche zaliczamy stalowy, podwieszony most 1-pylonowy nad rzek─ů Kur─ů, za┼Ť wizyt─Ö w Gori rozpoczynamy od 2 mostów na rzece Kurze: trójprz─Ös┼éowego ┼╝elbetowego ┼éukowego (┼éuk ze ┼Ťciankami ┼é─ůcz─ůcymi go z pomostem) mostu drogowego z jazd─ů gór─ů, trójprz─Ös┼éowego ┼╝elbetowego mostu ┼éukowego (┼éuk tarczowy) oraz 4-prz─Ös┼éowego wiaduktu drogowego nad torami kolejowymi z uci─ůglonych belek prefabrykowanych. Nast─Öpnie zwiedzamy g┼éówn─ů atrakcj─Ö Gori – MUZEUM JÓZEFA STALINA. Znajduj─ů si─Ö tutaj pami─ůtki po tym wodzu, muzeum jest niczym skansen, w którym czas zatrzyma┼é si─Ö w 1953r., roku ┼Ťmierci Stalina. Obok muzeum znajduje si─Ö – pod monumentalnym zadaszeniem ma┼éy domek szewca Wissarionowicza D┼╝ugaszwilego – ojca Stalina. Tu przysz┼éy dyktator (urodzony w 1879r.) wraz z rodzicami wynajmowa┼é 1 pokój. W piwnicy domu ojciec Stalina mia┼é swój warsztat szewski. W okolicznym parku stoi jeden z ostatnich na ┼Ťwiecie pomników Stalina a tak┼╝e 84-tonowy wagon poci─ůgu, którym Stalin podró┼╝owa┼é. W restaurowanym obecnie parku widoczne s─ů 2 ciekawe, betonowe mostki ┼éukowe. Po smacznym lunchu w Gori udajemy si─Ö dalej – przez region Imeretii – do Batumi, stolicy regionu autonomicznego Ad┼╝arii, uznaj─ůcego zwierzchno┼Ť─ç Gruzji. Po drodze zatrzymujemy si─Ö w jednym z przemys┼éowych miast rozbudowanych za czasów Zwi─ůzku Radzieckiego z pot─Ö┼╝nym kombinatem metalurgicznym produkuj─ůcym mangan, a tu┼╝ przed Batumi przeje┼╝dzamy przez d┼éugi tunel komunikacyjny. Pó┼║nym wieczorem doje┼╝d┼╝amy do celu naszej dzisiejszej podró┼╝y, gdzie jutro b─Ödziemy mieli 1 dzie┼ä odpoczynku.
Dzie┼ä szósty: Dzie┼ä wolny, odpoczynek w Batumi. BATUMI, jedno z najwi─Ökszych (trzecie) miast w Gruzji (180 tys. mieszka┼äców) jest stolic─ů Ad┼╝arskiej Republiki Autonomicznej. Po odzyskaniu przez Gruzj─Ö niepodleg┼éo┼Ťci w 1990r. pod rz─ůdami „Czerwonego Su┼étana” As┼éana Abaszydze, Ad┼╝aria sta┼éa si─Ö jednym z najlepiej prosperuj─ůcych regionów kraju. Z uwagi na to, ┼╝e 30% gruzi┼äsko mówi─ůcych mieszka┼äców Ad┼╝arii wyznaje islam, wykazuje ona du┼╝─ů odr─Öbno┼Ť─ç. W maju 2004r., w epilogu Rewolucji Ró┼╝ Micheila Saakaszwilego, mieszka┼äcy Ad┼╝arii obalili Abaszydzego i przywrócili suwerenno┼Ť─ç Gruzji na jej terytorium. Batumi oblewane przez wody Morza Czarnego od zachodu i pó┼énocny, jest polityczn─ů i kulturaln─ů przeciwwag─ů dla stolicy kraju. Stolica Ad┼╝arii swoim klimatem i architektur─ů przypomina stolic─Ö jednej z bananowych, karaibskich republik. XIX –wieczna architektura, ruchliwy port oraz wspania┼ée, zielone wzgórza czyni─ů to miejsce godnym odwiedzenia.
W czasach staro┼╝ytnych istnia┼éa tu grecka osada Bathus, w II w. n.e. Rzymianie przekszta┼écili j─ů w ufortyfikowany obóz a w X w. sta┼éa si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů zjednoczonej Gruzji. W 1878r. region zaanektowa┼éa Rosja i odt─ůd zaczyna si─Ö gwa┼étowny rozwój miasta.
Nasz pobyt w Batumi jest krótki, do po┼éudnia pla┼╝owanie na kamienistej pla┼╝y wzd┼éu┼╝ Nadmorskiej promenady (o d┼éugo┼Ťci 7 km) biegn─ůcej wokó┼é ca┼éego Batumi. Po po┼éudniu zwiedzanie g┼éównej atrakcji Batumi, s┼éynnego OGRODU BOTANICZNEGO, oddalonego o 9 km od centrum miasta, za┼éo┼╝onego na 110 ha wysokiego wzgórza, które spada do morza niemal pionowo. Ogród, dzie┼éo rosyjskiego botanika Andrieja Krasnowa, otwarto oficjalnie w 1912r. Na imponuj─ůc─ů kolekcj─Ö botaniczn─ů sk┼éada si─Ö m.in. 1200 gatunków ró┼╝ oraz 2037 gatunków ro┼Ťlin drzewiastych (z tego 104 z regionu Kaukazu). My wybieramy 4 kilometrow─ů – bardzo pouczaj─ůc─ů ┼Ťcie┼╝k─ů dendrologiczn─ů. Po drodze zaliczamy most naturalny ze zwalonego pnia drzewa. Potem nast─Öpuje obfita kolacja w restauracji po┼éo┼╝onej tu┼╝ nad morzem, z pi─Öknym widokiem na Batumi. Zapami─Ötali┼Ťmy z niej przede wszystkim ad┼╝arskie chaczapuri z jajkami i specjalnie dobranymi przyprawami. Pozosta┼é nam jeszcze czas na zwiedzenie PARKU CUDÓW, a w nim najwy┼╝szego budynku w Batumi – Uniwersytetu Ameryka┼äsko-Gruzi┼äskiego, Wie┼╝y Gruzi┼äskiego Alfabetu (o wysoko┼Ťci 130 m), hotelu Radisson Blue, Pa┼ästwowego Teatru Dramatycznego oraz fontann, z umieszczon─ů nad nimi, krzy┼╝ow─ů k┼éadk─ů dla pieszych. K┼éadka ta, o stalowej konstrukcji ma na ┼Ťrodku platform─Ö widokow─ů po┼éo┼╝on─ů nad jedn─ů z fontann. Zwracaj─ů uwag─Ö rze┼║by najrozmaitszych muzyków, umieszczone na s┼éupach wzd┼éu┼╝ fontann. W hotelu czeka nas jeszcze jedna impreza, tradycyjnie obchodzimy tzw. PÓ┼üMETEK Wyprawy. By┼éy przemówienia, toasty, prezentacje, wspólne ┼Ťpiewanie a tak┼╝e tort z 20-toma ┼Ťwieczkami, symbolizuj─ůcymi fakt, ┼╝e to ju┼╝ XX Europejska Wyprawa Mostowa.

Dzie┼ä siódmy: Przejazd z Batumi przez Kobuleti – Dolin─Ö Kolchidy – Samtredi─Ö do Kutaisi i stamt─ůd przez Ma┼éy Kaukaz – Zestaponi – Khashuri i Bor┼╝omi do Achalcyche. Dzie┼ä bardzo interesuj─ůcy, bogaty w wydarzenia. Za Chanieri opuszczamy Ad┼╝ari─Ö i wje┼╝d┼╝amy do regionu Megrelii, sk─ůd za Cziatur─ů jeste┼Ťmy z powrotem w Imeretii. Tu przed miejscowo┼Ťci─ů Samtredia przecinamy rzek─Ö Rioni, jedn─ů z wi─Ökszych rzek Gruzji, uchodz─ůcej do Morza Czarnego. T─ů tu rzek─ů mityczny Jazon wp┼éyn─ů┼é z Morza Czarnego na teren Niziny Kolchidzkiej do miasta Aii po tzw. Z┼éote Runo. Na czele 52 Argonautów zdoby┼é to trofeum – sier┼Ť─ç barana Chrysomallosa nasycon─ů z┼éotym py┼éem – dzi─Öki pomocy córki króla Kolchidy, Medei, która zosta┼éa ┼╝on─ů Jazona. Na rzece Rioni zaliczamy 3 interesuj─ůce mosty: 3-prz─Ös┼éowy, kolejowy, stalowy most kratownicowy, 7-prz─Ös┼éowy kolejowy, stalowy most belkowy oraz 5-prz─Ös┼éowy betonowy most drogowy z belek prefabrykowanych typu P┼éo┼äsk. Doje┼╝d┼╝amy do stolicy Imeretii – KUTAISI – drugiego pod wzgl─Ödem liczby mieszka┼äców miasta Gruzji (200 tys. mieszka┼äców). To równie┼╝ by┼éa stolica Gruzji w czasach staro┼╝ytnych i jedno z najstarszych miast na ┼Ťwiecie (XVII – XV w. p.n.e.). Dzisiaj znajduje si─Ö tu siedziba Parlamentu Gruzi┼äskiego. Zwiedzanie miasta rozpoczynamy od KATEDRY BAGRATI ufundowanej przez króla Zjednoczonej Gruzji Bagrata III (978-1014). ┼Üwi─ůtynia by┼éa symbolem politycznej pot─Ögi kraju oraz jedno┼Ťci narodowej. Tu koronowali si─Ö królowie Gruzji, tu sk┼éada┼é przysi─Ög─Ö prezydenck─ů Michael Saakaszwili. Katedra zosta┼éa odrestaurowana po tym, jak w 1691r. dzikie hordy Turków osma┼äskich wysadzi┼éy j─ů w powietrze. W 2004r. wpisano j─ů na list─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO, ale w 2012r. utraci┼éa ten wpis, gdy┼╝ restauracji dokonano zbyt nowoczesnymi ┼Ťrodkami. Nast─Öpnym punktem programu jest po┼éo┼╝ony 11 km od Kutaisi, w malowniczym w─ůwozie rzeki Chalcitela, monaster GELATI (XII-XIII w.). By┼é on jednym z najwi─Ökszych centrów religijnych, naukowych i filozoficznych Gruzji. Zosta┼é za┼éo┼╝ony na pocz─ůtku Z┼éotego Wieku w historii kraju (1106) a, fundatorem klasztoru i Akademii by┼é król Dawid IV Budowniczy. W sk┼éad kompleksu wchodzi ko┼Ťció┼é ┼Ťw. Grzegorza, ko┼Ťció┼é ┼Ťw. Miko┼éaja, katedra Naj┼Ťwi─Ötszej Marii Panny (XII w) – najwi─Öksza ┼Ťwi─ůtynia monasteru Gelati, a tak┼╝e dzwonnica oraz budowle ┼Ťwieckie monasteru. W┼Ťród nich – dwukondygnacyjna budowla, dawna brama, gdzie pochowany jest król Dawid Budowniczy.
Wracamy do Kutaisi, gdzie najpierw zaliczamy 3 interesuj─ůce mosty na rzece Rioni: ┼╝elbetowy 1-prz─Ös┼éowy most ┼éukowy z ok┼éadzin─ů kamienn─ů, 1-prz─Ös┼éowy most stalowy, kratownicowy z krat─ů wielokrzy┼╝ulcow─ů z p┼éaskowników oraz 3-prz─Ös┼éowy, kratownicowy most stalowy z krat─ů dwukrzy┼╝ulcow─ů i dodatkowymi s┼éupkami. Pó┼║niej zwiedzamy centrum miasta, a w nim park z fontannami i pomnikami, Plac Dawida IV Budowniczego ze wspania┼é─ů FONTANN─ä KOLCHIDZK─ä (z┼éocone figury zwierz─ůt nawi─ůzuj─ůcymi do dawnej Kolchidy), Teatrem, Muzeum Historycznym i Muzeum Sportu. Ko┼äczymy spacer na ciekawym mo┼Ťcie ┼éa┼äcuchowym przez rzek─Ö Rioni (ze wspaniale widoczn─ů Katedr─ů Bagrati) oraz du┼╝ym targowisku.
Dalsza nasza droga prowadzi przez Zestaponi i Khashuri do Bor┼╝omi. Jedziemy przez wy┼╝ynne i górzyste tereny Ma┼éego Kaukazu. Po drodze zatrzymujemy si─Ö na TARGU z ceramik─ů, przy którym wida─ç wisz─ůc─ů k┼éadk─Ö podtrzymuj─ůc─ů ruroci─ůg. Mijamy 2 tunele drogowe, krótki i d┼éugi i wysiadamy w s┼éynnym o┼Ťrodku wypoczynkowym i uzdrowiskowym BOR┼╗OMI usytuowanym w dolinie rzeki Mtkvari, na wysoko┼Ťci 810 m.n.p.m. Bor┼╝omi zosta┼éo za┼éo┼╝one w 1829r, w latach 30 XX w. odkryto tu wody mineralne lecz─ůce choroby przewodu pokarmowego i dróg ┼╝ó┼éciowych. Zwiedzamy tu PARK WÓD MINERALNYCH z a┼╝urow─ů konstrukcj─ů kryj─ůc─ů ┼║ród┼éo wody. Zaliczamy tu te┼╝ 4 mostki nad dop┼éywem rzeki Mtkwari, a to: ┼╝elbetow─ů, utwierdzon─ů k┼éadk─Ö ┼éukow─ů, nowoczesn─ů ┼╝elbetow─ů k┼éadk─ů typu „spinacz”, stalow─ů belkow─ů k┼éadk─Ö z krzywoliniowym pasem dolnym oraz kratownicow─ů k┼éadk─Ö ko┼éo parku zdrojowego (krata typu W ze s┼éupkami) oraz linowy, stalowy most wisz─ůcy nad rzek─ů Mtkwari. Pó┼║nym wieczorem l─ůdujemy w hotelu Lomsia w Achalcyche nad rzek─ů Mtkwari. Od miejscowo┼Ťci Khashuri jeste┼Ťmy ju┼╝ w regionie Kartlia Dolna.
Dzie┼ä ósmy: Przejazd tras─ů Achalcyche – Aspindza – Chertwisi – Wardzia – Akhalkalaki – Ninotsminda do granicy z Armeni─ů w miejscowo┼Ťci Bavra i dalej przez Gyumri i Asztarak do Erewania. ACHALCYCHE jest stolic─ů prowincji Kartlia Dolna. Pocz─ůtkowo by┼éa siedzib─ů lokalnych feuda┼éów (rodzina Atabagów). Najazdy Mongo┼éów, Persów oraz Turków doprowadzi┼éy do zniszczenia i rozbicia regionu. Jedna trzecia mieszka┼äców to Ormianie. Nad miastem na wysokiej skalistej górze, zachowa┼éa si─Ö twierdza i resztki starego miasta. Ogromne terytorium twierdzy wyró┼╝nia si─Ö z┼éo┼╝onym systemem fortyfikacji obronnych. Jest tu równie┼╝ meczet, minaret, zabudowania pa┼éacowe i inne, a tak┼╝e muzeum krajoznawcze. Dalej pod─ů┼╝amy zielonym w─ůwozem rzeki Kury, zatrzymujemy si─Ö przy twierdzy CHERTWISI, wyrastaj─ůcej malowniczo na skale. Poni┼╝ej zbiegaj─ů si─Ö rzeki Kura i Paravani; nad rzek─ů Paravani przerzucona jest wisz─ůca na linach k┼éadka dla pieszych, z portalowymi pylonami z rur stalowych, drewnianym pomostem i balustradami z siatki ogrodzeniowej. Wed┼éug legend twierdza ta istnia┼éa ju┼╝ w czasach Aleksandra Macedo┼äskiego, najstarsza potwierdzona data to rok 985. Twierdza do dzi┼Ť przetrwa┼éa w niez┼éym stanie – zachowa┼éy si─Ö ko┼Ťció┼éek z X w., 20-metrowa wie┼╝a oraz sekretny tunel prowadz─ůcy do rzeki.
Po 60 km od Achalcyche docieramy do WARDZII nad rzek─ů Kur─ů Artaausk─ů (1300 m n.p.m.), gdzie znajduje si─Ö najwspanialszy w Gruzji zespó┼é miast – klasztorów skalnych. Wykuty w skale masywu Eruszeti kompleks komnat i korytarzy efektownie prezentuje si─Ö zarówno od do┼éu jak i z tarasów widokowych na samej skale. Labirynt zacz─ů┼é powstawa─ç w czasach króla Jerzego III (1156-1184), a wi─Ökszo┼Ť─ç prac uko┼äczono za panowania jego córki, królowej Tamar. W czasach ┼Ťwietno┼Ťci kompleks ci─ůgn─ů┼é si─Ö na d┼éugo┼Ťci pó┼é kilometra i mia┼é 13 kondygnacji po┼é─ůczonych skomplikowanym systemem tuneli. ┼ü─ůcznie by┼éo to oko┼éo 120 niezale┼╝nych grup jaski┼ä z ponad 3 tys. oddzielnych sal. Do dzi┼Ť przetrwa┼éa 1/5 z nich. W Wardzii by┼éo 13 ko┼Ťcio┼éów, w chwilach zagro┼╝enia w jaskiniach mog┼éo si─Ö pomie┼Ťci─ç do 60 tys. ludzi. W czasie trz─Ösienia ziemi w 1283r. 2/3 kompleksu run─Ö┼éo w dolin─Ö i ods┼éoni┼éo Wardzi─Ö na ataki wrogów, co ostatecznie wykorzystali Persowie w 1551r. i Turcy w 1578r. Dzi┼Ť, po pracach renowacyjnych z ko┼äca XX w. znów jest klasztorem, w którym ┼╝yje kilkunastu mnichów. Najlepiej zachowan─ů budowl─ů jest CERKIEW WNIEBOWZI─śCIA NMP z bardzo dobrze zachowanymi freskami z XII w. przedstawiaj─ůcymi króla Jerzego III i królow─ů Tamar. S─ů tu równie┼╝ dzwonnica, refektarz, komnaty a tak┼╝e 150-metrowy tunel prowadz─ůcy w dó┼é, do rzeki. Po orze┼║wiaj─ůcym piwie nad rzek─ů Mtkwari jedziemy w stron─Ö Armenii przez zielone w─ůwozy i wzgórza, z ruinami twierdzy Tmogwi na wzgórzu (X w.), z jeziorami Khanchali i Mada na horyzoncie. Pó┼║nym popo┼éudniem osi─ůgamy w Bavra granic─Ö gruzi┼äsko-arme┼äsk─ů. ┼╗egnamy si─Ö ze znakomit─ů przewodniczk─ů Irin─ů i oddajemy si─Ö we w┼éadanie nowej przewodniczki Nany. Krajobraz zmienia si─Ö nie do poznania. Jeste┼Ťmy na wysokim p┼éaskowy┼╝u, Wy┼╝yny Arme┼äskiej, z niego┼Ťcinn─ů do ┼╝ycia i upraw ziemi─ů, pe┼én─ů du┼╝ych bloków kamiennych. W Armenii, o ┼Ťredniej wysoko┼Ťci terenu 1800 m n.p.m. tylko 18 % terenów nadaje si─Ö do uprawy. Wioski s─ů biedne, schowane z dala od szosy. Mijamy du┼╝e – drugie pod wzgl─Ödem wielko┼Ťci miasto Giumri (120 tys. mieszka┼äców), które podczas trz─Ösienia ziemi w 1988r. (6,8 stopni w skali Richtera) w po┼éowie leg┼éo w gruzach. Wieczorem doje┼╝d┼╝amy do stolicy kraju Erewania. Jedziemy przez bardzo interesuj─ůcy most wieloprz─Ös┼éowy, nad w─ůwozem, a pó┼║niej przez nieciekawe, zabudowane zaniedbanymi blokami mieszkalnymi przedmie┼Ťcia. Most jest betonowy, trzy najd┼éu┼╝sze prz─Ös┼éa s─ů stalowe. Most ma dwie oddzielne jezdnie, filary s┼éupowe z oczepami, ustrój no┼Ťny ze spr─Ö┼╝onych, dwuteowych belek prefabrykowanych, uci─ůglonych przez p┼éyt─Ö. Centrum Erewania wygl─ůda jednak okazale; po drodze do hotelu zaliczamy jeszcze ciekaw─ů, ┼éukow─ů, ┼╝elbetow─ů k┼éadk─Ö dla pieszych nad g┼éówn─ů arteri─ů, ze stopniami. W hotelu Nairi po┼éo┼╝onym na wzgórzu ze wspania┼éym widokiem na Erewa┼ä, sp─Ödzimy 5 kolejnych nocy.
Dzie┼ä dziewi─ůty (niedziela): Po┼Ťwi─Öcamy go na zwiedzanie najbli┼╝szych okolic Erewania, g┼éównie ┼Ťwi─ůty┼ä i klasztorów Zvartnots – Eczmiadzyn – St. Hripsime i Chor Wirap. 15 km na zachód od Erewania, w regionie Armawir znajduj─ů si─Ö pozosta┼éo┼Ťci katedry ZVARTNOC („Niebia┼äskie Anio┼éy”) wzniesionej w latach 641-661, jako g┼éówna ┼Ťwi─ůtynia ormia┼äska z inicjatywy katolikosa Narsesa III Budowniczego. By┼é to jeden z najpi─Ökniejszych obiektów sakralnych ówczesnego ┼Ťwiata i do dzi┼Ť uwa┼╝a si─Ö j─ů za per┼é─Ö ormia┼äskiej architektury. Zniszczona w 930r. przez trz─Ösienie ziemi, zosta┼éa cz─Ö┼Ťciowo podniesiona z ruin po 1000-u latach. Podziwiamy wspania┼ée kolumny z rze┼║bionymi g┼éowicami w kszta┼écie wiklinowych koszy z zawijasami i krzy┼╝em lub monogramem Katolikosa Narsesa, udekorowane postaciami dzikich or┼éów. Powag─Ö chwili wzmacnia pi─Ökny koncert, jaki w ruinach ┼Ťwi─ůtyni wykona┼éa dla nas grupa czworga ┼Ťpiewaków operowych z Erewania. W podniesionym nastroju udajemy si─Ö do duchowej stolicy Armenii – ECZMIADZYNU, po┼éo┼╝onej 20 km na zachód od Erewania. Jest to ┼Ťwi─Öte miejsce dla Ormian, wpisane w 2000r. wraz z katedr─ů Zvartnoc na List─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO. Miejscowo┼Ť─ç zasiedlona by┼éa ju┼╝ w epoce kamiennej, a w VIII w. p.n.e. doprowadzono tu kana┼éem wod─Ö z rzeki Ildaruni. Okres ┼Ťwietno┼Ťci miasta jest zwi─ůzany z oficjalnym przyj─Öciem chrze┼Ťcija┼ästwa przez Armeni─Ö w 301r. Katedra w ECZMIADZYNIE jest najstarsz─ů chrze┼Ťcija┼äsk─ů ┼Ťwi─ůtyni─ů w Armenii. Zosta┼éa zbudowana w latach 301-303 przez ┼Ťw. Grzegorza O┼Ťwieciciela, za┼éo┼╝yciela ko┼Ťcio┼éa ormia┼äskiego. Z tej pierwszej ┼Ťwi─ůtyni (o charakterze bazyliki) pozosta┼éy ┼Ťlady w postaci podstawy czterech pylonów oraz pozosta┼éo┼Ťci kamienia i ma┼éych mozaik w apsydzie. Aktualna ┼Ťwi─ůtynia o kompozycji w kszta┼écie krzy┼╝a z centraln─ů kopu┼é─ů pochodzi z 483r. Ciemne wn─Ötrze ┼Ťwi─ůtyni pokrywaj─ů freski – g┼éównie ornamenty ro┼Ťlinne i geometryczne. W skarbcu ┼Ťwi─ůtyni znajduje si─Ö m.in. W┼éócznia Przeznaczenia, któr─ů prawdopodobnie przebito cia┼éo Chrystusa wisz─ůcego na krzy┼╝u. By┼éa tu tak┼╝e przechowywana ┼Ťwiatowej s┼éawy Eczmiadzy┼äska Ewangelia z 989r., aktualnie przechowywana w muzeum Matenadaran w Erewaniu. Uczestniczymy w uroczystej mszy ┼Ťwi─Ötej w Katedrze, ┼Ťledzimy liturgi─Ö podobn─ů do liturgii ko┼Ťcio┼éa katolickiego, barwn─ů procesj─Ö i znakomite wyst─Öpy cerkiewnego chóru ┼╝e┼äskiego. Na zewn─ůtrz Katedry znajduje si─Ö wiele ró┼╝nych obiektów, m.in. siedziba katolikosa, seminarium, refektarz, ┼Ťwi─ůtynia chrztów, brama Tiridatesa III z okresu budowy ┼Ťwi─ůtyni (IV w.), pomnik ludobójstwa Ormian z 1915r. oraz pi─Ökne chaczkary sprowadzone tu z ró┼╝nych stron kraju.
Opuszczaj─ůc Eczmidzyn zwiedzamy jeszcze ko┼Ťció┼é ┼ÜW. HRIPSIME (Rypsymy) zbudowany w 618r., jeden z naj┼Ťwietniejszych zabytków ormia┼äskiej architektury okresu klasycznego. ┼Üwi─ůtynia powsta┼éa na planie greckiego krzy┼╝a z dobudówkami w naro┼╝nikach, co ostatecznie nada┼éo jej kszta┼ét kwadratu. Bry┼éa budowli z centralnie umieszczon─ů szesnasto┼Ťcienn─ů kopu┼é─ů, uderza surow─ů proporcjonalno┼Ťci─ů. Styl ten by┼é wielokrotnie powtarzany w innych budowlach Zakaukazia. Miejscowi najcz─Ö┼Ťciej bior─ů tu ┼Ťluby. Wewn─ůtrz najwi─Öksze wra┼╝enie robi o┼étarz (z 1741), fragmentami wy┼éo┼╝ony macic─ů per┼éow─ů i pi─Öknie rze┼║biony. Dalej udajemy si─Ö w kierunku miejscowo┼Ťci Chor Wirap po┼éo┼╝onej w regionie Ararat, na po┼éudnie od Erewania. By┼éa tu wczesnoormia┼äska stolica, zbudowana ok. 180r. p.n.e. przez króla Artaszesa I. Inspiracj─Ö do stworzenia miasta da┼é podobno Hannibal, dowódca Kartaginy, który sp─Ödzi┼é tu ostatnie lata swego ┼╝ycia. Obecnie na niewielkim wzgórzu, w p┼éaskiej dolinie Araratu stoi pomara┼äczowy monaster CHOR WIRAP (VII w.) – „G┼é─Öboka studnia”, popularny cel wycieczek z Armenii. Tu przez 13 lat by┼é wi─Öziony ┼Ťw. Grzegorz O┼Ťwieciciel zanim wyleczy┼é króla Tirydatesa III z choroby, co sta┼éo si─Ö przyczyn─ů nawrócenia i przyj─Öcia przez kraj chrze┼Ťcija┼ästwa. Do dzi┼Ť w kaplicy ┼Ťw. Grzegorza obok g┼éównego ko┼Ťcio┼éa Matki Bo┼╝ej mo┼╝na zwiedza─ç podziemn─ů sal─Ö (na g┼é─Öboko┼Ťci 7 m), w której ┼Ťw. Grzegorz by┼é przetrzymywany. W centralnym miejscu monasteru stoi ko┼Ťció┼é Matki Bo┼╝ej (XVII w.) ze spiczast─ů kopu┼é─ů na 12-bocznym tamburze i dzwonnic─ů – przybudówk─ů do┼é─ůczon─ů do frontowej fasady. Tu w weekendy odbywaj─ů si─Ö ┼Ťluby i panuje piknikowa atmosfera. Mamy st─ůd wspania┼éy widok na ┼Ťwi─Öt─ů gór─Ö Ormian – ARARAT (5165 m), który wznosi si─Ö st─ůd w odleg┼éo┼Ťci 39 km po stronie tureckiej (100 m od widocznej w dolinie rzeki Araks granicy). Ró┼╝nica wysoko┼Ťci mi─Ödzy ┼Ťwi─ůtyni─ů a gór─ů wynosz─ůca ok. 4100 m robi imponuj─ůce wra┼╝enie. Po zrobieniu pami─ůtkowego zdj─Öcia na tle Wielkiego (5165 m) i Ma┼éego Araratu (3896 m) wracamy do Erewania. Po drodze zwiedzamy MOST ZWYCI─śSTWA (1942-1945), betonowy 3-prz─Ös┼éowy most ┼éukowy z jazd─ů gór─ů, z ok┼éadzin─ů kamienn─ů i arkadami. Na nad┼éuczach na szeroko┼Ťci mostu znajduj─ů si─Ö 3 ustroje ┼éukowe, po┼é─ůczone nad filarami silnymi poprzecznicami tarczowymi. Dzie┼ä ko┼äczymy obiadokolacj─ů po┼é─ůczon─ů z koncertem muzyki ormia┼äskiej.

Dzie┼ä dziesi─ůty: Udajemy si─Ö do regionu Aragac, po┼éo┼╝onego na pó┼énocny-zachód od Erewania. Jedziemy tras─ů: Asztarak – Ohanawan – Amberd – Saghmosawank – Karmrawor – Erewa┼ä. Opuszczaj─ůc Erewa┼ä mijamy znany nam ju┼╝ ┼éukowy Most Zwyci─Östwa, dalej k┼éadk─Ö belkow─ů nad ulic─ů oraz most autostradowy nad w─ůwozem, przed Asztarakiem. Most ten zaliczyli┼Ťmy ju┼╝ 2 dni wcze┼Ťniej, ale teraz widzimy go z innej strony i przy innym o┼Ťwietleniu. Przy mo┼Ťcie ogl─ůdamy betonow─ů nawierzchni─Ö budowanej autostrady. W oddali, na pó┼énocy wznosi si─Ö masyw Araganu, z najwy┼╝szym szczytem Armenii – wygas┼éym wulkanem ARAGAC (4090 m n.p.m.), gór─ů o czterech wierzcho┼ékach. Mijamy ASZTARAK, administracyjn─ů stolic─Ö prowincji, po┼éo┼╝on─ů nad rzek─ů Kasag. Mamy tu ciekawe przyk┼éady ormia┼äskiej architektury sakralnej. Z miasta kierujemy si─Ö na pó┼énoc, wzd┼éu┼╝ rzeki Kasag, do miejscowo┼Ťci Ohanawan, gdzie na niewielkiej równinie wzniesiono w 2005r. POMNIK KAMIENNYCH LITER ORMIA┼âSKIEGO ALFABETU. Stoj─ů one na wysokich postumentach, nad nimi – na ┼éagodnym stoku wzgórza mamy pomnik mnicha Mesropa Masztoca, który w latach 401-406 utworzy┼é dzisiejszy alfabet ormia┼äski. Jego dzie┼éem ┼╝ycia by┼éo przet┼éumaczenie na ten j─Özyk Biblii, co sta┼éo si─Ö pocz─ůtkiem z┼éotej ery klasycznej literatury ormia┼äskiej. Dalej pniemy si─Ö w gór─Ö przez pi─Ökne, zalesione okolice podziwiaj─ůc pi─Ökne widoki. Od czasu do czasu mijamy namioty lub proste domostwa plemienia Jazydów – koczowników Kurdyjskich, stanowi─ůcych 1% populacji Armenii. Ich monoteistyczna religia ┼é─ůczy w sobie tradycje chrze┼Ťcija┼äskie, ┼╝ydowskie i muzu┼éma┼äskie. Doje┼╝d┼╝amy do po┼éo┼╝onej na wysoko┼Ťci 2300 m n.p.m. na zboczach góry Aragac, twierdzy i ko┼Ťcio┼éa AMBERD. Twierdz─Ö zbudowano w VII w. a potem kilka razy przebudowywano. Zbudowano j─ů w niedost─Öpnym miejscu, u jej podnó┼╝a przebiegaj─ů g┼é─Öbokie doliny potoków Amberd i Arkaszen. Ruiny 3-pi─Ötrowej twierdzy zbudowanej z bazaltu zajmuj─ů obszar ok. 1500m2. W pobli┼╝u ruin stoi ko┼Ťció┼é WAHRAMASZEN (1026) zbudowany na typowym planie kopu┼éowo-krzy┼╝owym, z ormia┼äsk─ů kopu┼é─ů usadowion─ů na dwunastok─ůtnym b─Öbnie. Zapami─Ötujemy pi─Ökny portal, pi─Ökne bazy kolumn, bardzo stare chaczkary. Wracamy ko┼éo pomnika alfabetu ormia┼äskiego, by zwiedzi─ç ┼Ťredniowieczny klasztor SAGHMOSAVANK (1221), po┼éo┼╝ony w zapieraj─ůcym dech w piersi miejscu na brzegu g┼é─Öbokiego kanionu rzeki Kasag. Monaster jest przepi─Ökny, wewn─ůtrz ma freski, rze┼║by anio┼éków, ciekawe schody a tak┼╝e dywanik z wizerunkiem Matki Boskiej Cz─Östochowskiej. Na zewn─ůtrz zwraca uwag─Ö du┼╝y chaczkar. Wracamy do Asztarak, gdzie zwiedzamy male┼äki, pi─Ökny – po┼éo┼╝ony na górce ko┼Ťció┼é KARMWRAWOR („Czerwony”), z VII w. z interesuj─ůcymi rze┼║bami w kamieniu. W otoczeniu liczne chaczkary, u podnó┼╝a górki – arty┼Ťci malarza, oferuj─ůcy swe dzie┼éa turystom. W pobli┼╝u zaliczamy XVII-wieczny kamienny most ┼éukowy (1664). 3-prz─Ös┼éowy, dwa ┼éuki ostre, jeden (najni┼╝szy) pó┼ékolisty, balustrady kamienne. Przestrze┼ä pod mostem ┼éadnie zagospodarowana. Na wzgórzu nad miastem – oryginalna ┼Ťwi─ůtynia. W oddali widoczny belkowy most wieloprz─Ös┼éowy na wysokich filarach. Wracamy do Erewania. Mijamy stadion, Plac Republiki z fontannami i oryginalnymi ┼éawkami i udajemy si─Ö centraln─ů ulic─ů Northern Avenue (w rozbudowie) na obiad do uroczej restauracji. Na zapleczu restauracji znajduje si─Ö nowoczesna, stalowa k┼éadka dla pieszych nad ulic─ů. 3-prz─Ös┼éowa, jedno prz─Ös┼éo z du┼╝ym spadkiem i schodami, interesuj─ůca balustrada. Mamy jeszcze czas na wieczorne zwiedzanie Erewania, w tym „┼Üpiewaj─ůcych fontann” na Placu Republiki.
Dzień jedenasty: Zwiedzanie stolicy Armenii, Erewania.
EREWAN liczy obecnie 1,4 mln mieszka┼äców, tzn. po┼éow─Ö licz─ůcej 2,9 mln mieszka┼äców Armenii. Pozosta┼ée 5 mln Ormian jest rozproszonych po ca┼éym ┼Ťwiecie. Erewa┼ä po┼éo┼╝ony nad rzek─ů Hrazdan, w dolinie Araratu na wysoko┼Ťci 850-1300 m n.p.m., jest przemys┼éowym, kulturalnym i naukowym centrum Zakaukazia. Tu mie┼Ťci si─Ö siedziba Arme┼äskiej Akademii Nauk, Muzeum Narodowe oraz uniwersytety i kilka bibliotek. Pocz─ůtki Erewania si─Ögaj─ů VIII w. p.n.e. gdy król Urartu Argiszti I zbudowa┼é na po┼éudniowo-wschodnim kra┼äcu dzisiejszego Erewania, usytuowan─ů na wzgórzu Arinberg, twierdz─Ö Erebuni. Rok budowy twierdzy 782r. p.n.e. uznaje si─Ö za dat─Ö powstania Erewania. Erebuni by┼éa wa┼╝n─ů, militarn─ů wartowni─ů kraju. W VII w. p.n.e. pojawia si─Ö nazwa Erewa┼ä, gdy miasto by┼éo stolic─ů Armenii pod rz─ůdami perskimi. Miasto po┼éo┼╝one na skrzy┼╝owaniu szlaków karawan podró┼╝uj─ůcych pomi─Ödzy Europ─ů a Indiami by┼éo ju┼╝ wówczas lokalizacj─ů istotn─ů pod wzgl─Ödem strategicznym. Zwiedzanie miasta rozpoczynamy od po┼éo┼╝onego w parku Wiktorii POMNIKA MATKI ARMENII, gdzie p┼éonie wieczny ogie┼ä, a w otoczeniu znajduje si─Ö Muzeum Militarne z uzbrojeniem z czasów II Wojny ┼Üwiatowej. Pomnik (51 m wysoko┼Ťci) przedstawia kobiet─Ö z wielkim mieczem w obu d┼éoniach i twarz─ů skierowan─ů w stron─Ö Turcji. Nast─Öpnym obiektem, góruj─ůcym nad Centrum Erewania jest smuk┼éy POMNIK ZWYCI─śSTWA, po┼éo┼╝ony w Parku Zwyci─Östwa, dla upami─Ötnienia wk┼éadu republiki w zwyci─Östwo w II Wojnie ┼Üwiatowej. Tu znajduje si─Ö szczyt schodów tzw. KASKADY. Jest to ┼Ťwietny punkt widokowy, przy sprzyjaj─ůcej pogodzie wida─ç st─ůd ┼Ťnie┼╝ny sto┼╝ek Araratu. Kaskada to podwójny ci─ůg schodów wspinaj─ůcych si─Ö na wzgórze, na pó┼énoc od centrum. Nazwa wywodzi si─Ö od fontann, które sp┼éywaj─ů ┼Ťrodkiem po progach, na kszta┼ét kaskady. W 2001r. przerwan─ů budow─Ö Kaskady przej─ů┼é ormia┼äski milioner Gerard Cafesijan i przekszta┼éci┼é ca┼éo┼Ť─ç w Muzeum Sztuki Cafesijana. Po prawej stronie Kaskady stoi na górze dom Charlesa Aznavoura, ufundowany mu przez naród ormia┼äski, za┼Ť w dole, w osi Kaskady wznosi si─Ö monumentalny gmach Opery z 1933r. Kierujemy si─Ö na g┼éówny plac Erewania, PLAC REPUBLIKI. Plac otacza siedem wielkich budynków z ró┼╝owego tufu wulkanicznego, mieszcz─ůcych m.in. siedziby kilku ministerstw, Poczt─Ö G┼éówn─ů oraz hotel Marriot Armenia. Na budynku rz─ůdowym widnieje zegar o ┼Ťrednicy 4 m, za┼Ť po wschodniej stronie placu umieszczono du┼╝─ů FONTANN─ś, która w letnie wieczory jest pod┼Ťwietlana i „ta┼äczy” w rytm muzyki. W programie muzyki s─ů utwory klasyczne a tak┼╝e nowoczesne (jazz, rock i pop). Na styku Placu i g┼éównej arterii miasta – ulicy Abowiana – ma sw─ů siedzib─Ö NARODOWE MUZEUM HISTORII, które zwiedzamy. Jeste┼Ťmy zafascynowani bogactwem zgromadzonych tam wyrobów z ceramiki, br─ůzu, z┼éota i kamieni szlachetnych, ┼Ťwiadcz─ůcych o wysokim poziomie kultury ludów tworz─ůcych histori─Ö Armenii. Z kolei udajemy si─Ö do katedry ┼ÜW. GRZEGORZA O┼ÜWIECICIELA, najcenniejsz─ů ┼Ťwi─ůtyni─Ö miasta (z relikwi─ů ┼Üwi─Ötego), s─ůsiaduj─ůc─ů z rozleg┼éym parkiem, który rozci─ůga si─Ö za obwodnic─ů od strony wschodniej miasta. Katedra powsta┼éa na pocz─ůtku XXI w. dla upami─Ötnienia 1700 rocznicy chrze┼Ťcija┼äskiej Armenii. Budowla ma 54 m wysoko┼Ťci i mo┼╝e pomie┼Ťci─ç 1700 osób, co czyni j─ů najwi─Ökszym ko┼Ťcio┼éem ormia┼äskim na ┼Ťwiecie. St─ůd udajemy si─Ö na kolejne wzgórze obmywane zakr─Öcaj─ůcym tu Hrazdanem, na zachód od centrum, gdzie mie┼Ťci si─Ö MUZEUM LUDOBÓJSTWA, upami─Ötniaj─ůce jedn─ů z najwi─Ökszych zbrodni w historii ludzko┼Ťci – dokonanej przez Turków masakry 1,5 mln Ormian w 1915r. oraz znajduj─ůcy si─Ö obok monument. Monument sk┼éada si─Ö z ostros┼éupowego POMNIKA (obelisku o wysoko┼Ťci 44m ), wyobra┼╝aj─ůcego Du┼╝y i Ma┼éy Ararat, MAUZOLEUM – kr─ůgu 12 pochylonych bloków z bazaltu upami─Ötniaj─ůcych 12 utraconych prowincji w zachodniej Armenii, gdzie wewn─ůtrz p┼éonie wieczny ogie┼ä a ca┼éy czas rozbrzmiewa ┼╝a┼éobna muzyka oraz 100-metrowej d┼éugo┼Ťci ┼ÜCIANY PAMI─śCI z nazwami spacyfikowanych miejscowo┼Ťci oraz nazwiskami znanych osób protestuj─ůcych przeciwko masakrze. Do kompleksu prowadzi rz─ůd drzew pami─Öci, posadzonych przez przywódców pa┼ästw, które uzna┼éy masakr─Ö za zbrodni─Ö przeciw ludzko┼Ťci (m.in. Ojciec ┼Üwi─Öty Jan Pawe┼é II, prezydent Aleksander Kwa┼Ťniewski). Przygn─Öbieni wracamy do Centrum Erewania, aby zwiedzi─ç WYTWÓRNI─ś KONIAKU ARARAT. S┼éyszymy o historii wytwórni, zwiedzamy piwnice pe┼éne d─Öbowych beczek z koniakiem, degustujemy koniak 3 – i 10 – letni, robimy stosowne zakupy. Pracowity ten dzie┼ä ko┼äczymy obiadokolacj─ů w restauracji ludowej, z muzykami i ta┼äcami. Kto mia┼é jeszcze si┼éy, poszed┼é zwiedza─ç wieczorny Erewa┼ä, a zw┼éaszcza „┼Üpiewaj─ůce fontanny”.

Dzie┼ä dwunasty: Udajemy si─Ö w kierunku wschodnim do regionu Kotaik, aby zwiedzi─ç dwa wybitnej klasy zabytki – ┼Ťredniowieczny monaster Geghard oraz staro┼╝ytny kompleks ┼Ťwi─ůtynny Garni. Wyje┼╝d┼╝aj─ůc z Erewania mijamy rze┼║b─Ö staro┼╝ytnego ┼éucznika w okolicy dawnej twierdzy Erebuni i posuwaj─ůc si─Ö w gór─Ö w─ůwozu rzeki Azat doje┼╝d┼╝amy do monasteru GEGHARD ("W┼éóczni Przeznaczenia") wpisanego na list─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO. Usytuowany jest w pi─Öknym miejscu, u stóp górskiej ┼Ťciany. Sk┼éada si─Ö z 7 ko┼Ťcio┼éów i kaplic, cz─Ö┼Ťciowo wykutych w skale, sk─ůd pierwotna nazwa obiektu Ajriwank – "Klasztor Jaskiniowy". Pocz─ůtki monasteru si─Ögaj─ů IV w., wg tradycji jego za┼éo┼╝ycielem by┼é ┼Ťw. Grzegorz O┼Ťwieciciel. Pó┼║niej obiekt by┼é pl─ůdrowany i niszczony, tak ┼╝e obecny jego stan i wystrój datuje si─Ö na XII-XIII w. – czasy rozwoju narodowej kultury, zw┼éaszcza architektury. Do g┼éównych obiektów nale┼╝─ů Gawit (przedsionek g┼éównej ┼Ťwi─ůtyni ┼Ťw. Katodike), ko┼Ťció┼é skalny Awazan, skalna kaplica grobowa Proszianów (1283), skalny ko┼Ťció┼é Matki Bo┼╝ej (1289), Kaplica grobowa Papaka i Ruzukan (tzw. górny gawit, wykuty w skale) – 1288r., Katodike – najwa┼╝niejszy obiekt w klasztorze (1215) – stoi na planie krzy┼╝a z kaplicami w naro┼╝nikach oraz kaplica ┼Ťw. Grzegorza O┼Ťwieciciela (sprzed 1177) po┼éo┼╝ona wysoko na ska┼éach (w których cz─Ö┼Ťciowo jest wykuta), ok. 100 m od wej┼Ťcia do kompleksu. Ca┼éy kompleks jest bogato zdobiony, ma stalaktytowe kopu┼éy i kapitele kolumn, na ┼Ťcianach pi─Ökne kamienne p┼éaskorze┼║by przedstawiaj─ůce m.in. ornamenty ro┼Ťlinne, zwierz─Öce i mityczne bestie, a tak┼╝e niezliczone chaczkary. W kaplicy grobowej Papaka i Ruzukan, znanej z doskona┼éej akustyki wys┼éuchujemy 5-osobowego chóru z Erewania, który ┼Ťpiewa dla nas pie┼Ťni liturgiczne oraz pie┼Ťni ludowe. W dole nad rzek─ů Azat wznosi si─Ö 1-prz─Ös┼éowy ┼éukowy most kamienny ze schodkami. Ma 2 ┼éuki no┼Ťnie skrajne oraz mi─Ödzy nimi ┼éuk sklepiony z nieobrobionych kamieni. Wracaj─ůc do Erewania, w tym samym w─ůwozie rzeki Azat znajduje si─Ö poga┼äska, przedchrze┼Ťcija┼äska ┼Ťwi─ůtynia GARNI, bardziej przypominaj─ůca zabytki Grecji ni┼╝ Armenii. Powsta┼éa ona w I w. n.e. za panowania króla Tiridatesa I i po┼Ťwi─Öcona by┼éa bóstwu s┼éo┼äca – Mitrze. Stanowi┼éa cz─Ö┼Ť─ç kompleksu pa┼éacowego i obronnego (fortecy). Twierdza stoi na trójk─ůtnym p┼éaskowy┼╝u, który dominuje nad okolic─ů i wcina si─Ö w rzek─Ö. ┼Üwi─ůtynia zosta┼éa zrekonstruowana w latach 1968-1975. Orygina┼é uleg┼é zniszczeniu podczas trz─Ösienia ziemi w 1679r. Z kompleksu pa┼éacowego zachowa┼éy si─Ö pozosta┼éo┼Ťci ┼éa┼║ni z fragmentami oryginalnych mozaik pod┼éogowych.
Pozostajemy w Garni na lunch w ogrodzie miejscowego domu, podczas którego mamy okazj─Ö pozna─ç proces wyrobu tradycyjnego ormia┼äskiego chleba - „lawasz” i barbeque pieczone w ziemnych piecykach „tonir”.
Wracamy do Erewania, gdzie zwiedzanie zaczynamy od Muzeum MATENADARAN, gigantycznego zbioru staro┼╝ytnych ormia┼äskich manuskryptów z Europy i Azji. Jest to g┼éówny stra┼╝nik kultury pisanej Armenii, tu istnieje co┼Ť takiego jak duch narodu, mie┼Ťci si─Ö w ogromnym bazaltowym budynku wcinaj─ůcym si─Ö g┼é─Öboko w zbocze dla lepszego zabezpieczenia zbiorów, licz─ůcych ok. 17 tys. manuskryptów. Pierwotnie by┼éy one gromadzone w Katedrze w Eczmiadzynie. Najcenniejszym zabytkiem jest Kodeks Eczmiadzy┼äski z VI-VII w. Z kolei udajemy si─Ö na SKWER PRZED KASKAD─ä, po┼éo┼╝ony przy ulicy Tamaniana, architekta który w latach 20 i 30 XX w. zaprojektowa┼é wspania┼éy uk┼éad urbanistyczny miasta – z parkami, obwodnicami i szerokimi alejami obsadzonymi drzewami. Mamy na Skwerze rabaty kwiatowe, fontann─Ö, liczne rze┼║by w kamieniu i metalu, a tak┼╝e mo┼╝liwo┼Ť─ç wej┼Ťcia schodami na poszczególne poziomy Kaskady. Udajemy si─Ö ponownie do MAUZOLEUM LUDOBÓJSTWA, aby uroczy┼Ťcie z┼éo┼╝y─ç wi─ůzank─Ö bia┼éo-czerwonych ró┼╝ przy p┼éon─ůcym tam „wiecznym ogniu”. Po drodze zaliczamy jeszcze z zewn─ůtrz B┼ü─śKITNY MECZET (1765r.), z pi─Öknie dekorowan─ů jasnoniebieskimi p┼éytkami kopu┼é─ů. Czu─ç tu atmosfer─Ö pobliskiego Iranu. Teraz pora na kolejne mosty Erewania. S─ů to 5-prz─Ös┼éowy ┼╝elbetowy most drogowy z g┼éównym prz─Ös┼éem ┼éukowym i ┼Ťciankami miedzy ┼éukiem a pomostem. Prz─Ös┼éa skrajne z dwuteowych belek spr─Ö┼╝onych. Drugim jest most HAGHTANAK, pi─Ökny, nowoczesny most stalowy, 9-prz─Ös┼éowy. Przekrój skrzynkowy otwarty u do┼éu z p┼éyt─ů ortotropow─ů pomostu. Chodniki na zewn─ůtrz d┼║wigarów g┼éównych, na poziomie ich pasa dolnego. Obiado-kolacj─Ö mamy w restauracji Tavern Yerewan z zespo┼éem muzycznym, mamy tu równie┼╝ mi┼ée spotkanie z szefow─ů biura podró┼╝y, które zorganizowa┼éo nam wypraw─Ö na terenie Gruzji i Armenii.

Dzie┼ä trzynasty: Przejazd w kierunku po┼éudniowo-wschodnim z Erewania przez regiony Ararat – Wajoc Dzor i Sjunik tras─ů: Erewa┼ä – Artashat – Areni Winery – Noravank – Vayk – Prze┼é─Öcz Worotani lernanck – Shaki – Halidzor – Tatew – Halidor – Goris – Khndzoresk – Goris. Wyje┼╝d┼╝amy z hotelu przy ┼éadnej pogodzie, mijamy w Erewaniu belkow─ů, 2-prz─Ös┼éow─ů k┼éadk─Ö dla pieszych, ze schodkami, nast─Öpnie za Erewaniem – wiadukt ┼╝elbetowy, 3-prz─Ös┼éowy z g─Östymi filarami s┼éupowymi. W oddali majaczy nam po prawej stronie majestatyczny Ararat. Pustynny krajobraz powoli si─Ö zazielenia, g┼éównie poprzez winnice. Zatrzymujemy si─Ö przy jednej z nich, w ARENI WINERY („Dom wina”), gdzie degustujemy wina lokalnej produkcji. Oprócz win z winogron s─ů w┼Ťród nich te┼╝ wina owocowe z wi┼Ťni i granatu (owoc kultowy Ormian). Arek Palka pozostawia ┼Ťlad na ┼Ťcianie w postaci rysunku mostu ┼éukowego 3-prz─Ös┼éowego z odpowiednim opisem. Wje┼╝d┼╝amy w teren bardzo górzysty, pe┼éen w─ůwozów skalnych w czerwonym tufie wulkanicznym, by zatrzyma─ç si─Ö przy XIII-wiecznym klasztorze NORAVANK, wpisanym na List─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO. Zbudowano go w g┼é─Öbokim kanionie rzeki Amaghu, po┼Ťród dzikiego, górskiego krajobrazu. Noravank („Nowy Monaster”) za┼éo┼╝ono w 1205r. Szczyt ┼Ťwietno┼Ťci klasztoru przypad┼é na XIII-XIV stulecie, kiedy stanowi┼é siedzib─Ö biskupi─ů oraz wa┼╝ny o┼Ťrodek religijny, kulturalny i naukowy w skali ca┼éego kraju. G┼éówn─ů budowl─ů Noravanku jest KO┼ÜCIÓ┼ü MATKI BO┼╗EJ z 1339r. Jest arcydzie┼éem mistrza Momika i jego ostatni─ů prac─ů. ┼Üwi─ůtynia jest dwupi─Ötrowa, ma bardzo wysok─ů i w─ůsk─ů bry┼é─Ö. Do zachodniej elewacji doczepiono strome i w─ůskie schody, prowadz─ůce na pi─Ötro. Ma bogato rze┼║bione ┼Ťciany, zwie┼äczona jest 12-to kolumnow─ů kopu┼é─ů na a┼╝urowym b─Öbnie. Tympanon zachodniego portalu zdobi─ů p┼éaskorze┼║by Matki Boskiej z Dzieci─ůtkiem oraz archanio┼éów Gabriela i Micha┼éa. Wewn─ůtrz elementami dekoracji s─ů kolumny, ma┼ée ┼éuki, medaliony ro┼Ťlinne, krzy┼╝e ró┼╝nych kszta┼étów a tak┼╝e ozdobne drzwi. Na terenie monasteru znajduje si─Ö jeszcze ko┼Ťció┼é ┼Ťw. Karapet (1221-1227), ko┼Ťció┼é ┼Ťw. Grzegorza (1275), gawit („narteks”) z 1261r. oraz kilka cennych chaczkarów. Po zwiedzeniu klasztoru zostali┼Ťmy zaproszeni przez Ma┼égosi─Ö Wysokowsk─ů na lunch w nieopodal le┼╝─ůcej tawernie skalnej, do której prowadzi┼é ma┼éy mostek drewniany z dylin─ů ze 41 okr─ůglaków poprzecznych. Jad─ůc dalej przez pe┼éen w─ůwozów górski teren, troch─Ö zazieleniony, doje┼╝d┼╝amy do prze┼é─Öczy WOROTANI IERNANCK (2344 m n.p.m.) na granicy regionów Wajoc Dzor i Sjunik. Jest tu pot─Ö┼╝na brama wjazdowa do regionu Sjuniki, targ z owocami, reklama kolejki do Tatew, mo┼╝na by┼éo tak┼╝e us┼éysze─ç „chór rewelersów” w wykonaniu kilku naszych kolegów. Z prze┼é─Öczy wje┼╝d┼╝amy w rolniczy region Sjunik, dostrzegamy oprócz gór i w─ůwozów liczne jeziora, rozlewiska i pola uprawne ze zbo┼╝em. Doje┼╝d┼╝amy do miejscowo┼Ťci Halidzor, sk─ůd udajemy si─Ö najd┼éu┼╝sz─ů na ┼Ťwiecie kolejk─ů linow─ů zwan─ů „Skrzyd┼éa Tatew” (5,752 km d┼éugo┼Ťci, 4 odcinki o d┼éugo┼Ťciach 1089+1708+246+2709) do kolejnego ┼Ťredniowiecznego KLASZTORU TATEW wpisanego na list─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO. Jest to klasztor z IX w. zbudowany w miejscu wielowiekowego kultu, na przyl─ůdku uformowanym przez g┼é─Öboki rzeczny w─ůwóz rzeki Worotan o stromych, skalistych zboczach, co czyni┼éo go doskona┼éym kompleksem obronnym. Widoki z kolejki na okoliczne góry (masyw Bargushati – 3399 m) i doliny (z wysoko┼Ťci 300 m nad ziemi─ů) s─ů urzekaj─ůce. Kompleks klasztorny sk┼éada si─Ö z g┼éównego ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Piotra i Paw┼éa (895-906), ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Grzegorza (1295), sklepionej galerii z ┼éukowym otwarciem na po┼éudnie, trójpoziomowej dzwonnicy z XVII w., ko┼Ťcio┼éa Matki Bo┼╝ej z XI w., pomieszcze┼ä ojca prze┼éo┼╝onego, reflektarza z kuchni─ů i pomieszczeniami magazynowymi oraz GAWAZANU (904r). Jest to unikatowe dzie┼éo ormia┼äskiej sztuki architektonicznej i in┼╝ynierskiej, zwane ta┼äcz─ůc─ů kolumn─ů. Wysoki na 8 m o┼Ťmioboczny s┼éup zwie┼äczony jest gzymsikiem na którym wznosi si─Ö a┼╝urowy chaczkar, który przy najmniejszych ruchach tektonicznych odchyla si─Ö, zwiastuj─ůc np. nadchodz─ůce trz─Ösienia ziemi. ┼Üciany g┼éównego ko┼Ťcio┼éa pokryte by┼éy freskami, za┼Ť drzwi do tego ko┼Ťcio┼éa s─ů wybitnym dzie┼éem sztuki snycerskiej. Po zwiedzaniu klasztoru udajemy si─Ö taksówkami przez serpentyny w g┼é─ůb doliny rzeki Worotan gdzie znajduje si─Ö niesamowity MOST DIAB┼üA. Jest to stworzony przez si┼éy natury „skalny most” o d┼éugo┼Ťci 200 m i szeroko┼Ťci 150 m, zbudowany z wapieni i stalagmitów. St─ůd docieramy do Halidzor, sk─ůd – dalej taksówkami – mijamy Goris by dotrze─ç do naturalnych, kamiennych piramid skalnych w ┼éadnej, zielonej dolinie oraz do k┼éadki wisz─ůcej nad w─ůwozem w miejscowo┼Ťci Khndzoresk. W miejscowo┼Ťci tej blisko granicy z Azerbejd┼╝anem, zachowa┼éy si─Ö na zboczach wzgórz jaskinie i groty zamieszka┼ée ju┼╝ w V w. Niektóre zachowa┼éy si─Ö do dzisiaj i s┼éu┼╝─ů mieszka┼äcom jako magazyny i obory. Prowadzi do nich wspomniana ju┼╝ nowoczesna k┼éadka wisz─ůca o rozpi─Öto┼Ťci mi─Ödzy pylonami ok. 150 m, z uko┼Ťnymi poziomymi odci─ůgami stabilizuj─ůcymi pomost. St─ůd wracamy na nocleg do GORIS (23 tys. Mieszka┼äców, 1385 m n. p. m.), miasta przygranicznego z Górskim Karabachem.
Dzie┼ä czternasty: Przejazd w kierunku pó┼énocno-zachodnim przez regiony Sjunik, Wajoc Dzor, Gegarkunik tras─ů: Goris – Shaki – Sisian - Zorats Karer - Shaki – Prze┼é─Öcz Worotani Iernanck – Vayk – Getap – Prze┼é─Öcz Selima – Martuni – Jezioro Sewan – Gavar – Noratus – Sewan – Klasztor Sewan - nocleg nad jeziorem. W Goris mieszkamy w hotelu silnie strze┼╝onym przez wojsko, jako ┼╝e w pobli┼╝u (15 km) znajduje si─Ö granica z Azerbejd┼╝anem i Górskim Karabachem. Nie mamy czasu na zwiedzanie miasta, notujemy ciekaw─ů fontann─Ö i pos─ů┼╝ek kobiety na dziedzi┼äcu hotelowym. Udajemy si─Ö do ZORATS KARER – „ormia┼äskiego Stonehenge”. Jest to siedlisko/cmentarz z epoki br─ůzu, gdzie w┼Ťród du┼╝ych grobowców znajduje si─Ö zespó┼é stoj─ůcych, du┼╝ych kamieni – menhirów o wysoko┼Ťci do 2,8 m, niektórych z wyci─Ötymi otworami. S─ů one przyk┼éadem megalitycznej kultury z III tysi─ůclecia p.n.e. po której pozosta┼éy liczne pami─ůtki rozsiane w ca┼éej Armenii, a szczególnie w górskim rejonie Zangezuru. Mamy w Zorats Karer dolmeny i uk┼éady menhirów – prawdopodobnie wczesne obserwatorium. Drog─ů przez Sisjan osi─ůgamy ponownie prze┼é─Öcz Worotani Iernanck (2344 m n.p.m.). Po drodze jeziora, pasieki i tereny zielone. W regionie Wajoc Dzor spotykamy 2 stare (┼Ťredniowieczne), kamienne mosty ┼éukowe. Oba s─ů 1-prz─Ös┼éowe o rozpi─Öto┼Ťci ok. 10 m, z balustradami kamiennymi. W okolicy pi─Ökny w─ůwóz, z ró┼╝nokolorowymi ska┼éami. Niebawem osi─ůgamy najwy┼╝szy punkt na trasie – PRZE┼ü─śCZ SELIMA (2410 m n.p.m.) i ulokowany ko┼éo prze┼é─Öczy, licz─ůcy ponad 100 lat – KARAWANSERAJ. Ma on pi─Ökny portal wej┼Ťciowy z ┼éukiem „gotyckim” i p┼éaskorze┼║bami barana i koz┼éa. Wewn─ůtrz 3 sklepione prz─Ös┼éa, ze stanowiskami dla koni i pomieszczeniami dla ludzi. Dach pokryty kamiennymi p┼éytami. W mie┼Ťcie Marturi osi─ůgamy JEZIORO SEWAN (1916 m n.p.m.). Sewan to najwi─Öksze jezioro Zakaukazia i jeden z najwi─Ökszych górskich zbiorników wodnych na ┼Ťwiecie. Zajmuje ponad 5% powierzchni kraju, jego d┼éugo┼Ť─ç 80 km, szeroko┼Ť─ç 56 km, przeci─Ötna g┼é─Öboko┼Ť─ç 75 m. Wpada do niego 28 rzek, wyp┼éywa tylko jedna - Hrazdan. Jad─ůc wzd┼éu┼╝ po┼éudniowo-zachodniego brzegu jeziora docieramy do wioski NORATUS gdzie znajduje si─Ö ┼Ťredniowieczny cmentarz, a na nim a┼╝ 900 rze┼║bionych ormia┼äskich krzy┼╝y – chaczkarów. Jest to prawdopodobnie najwi─Öksze ich skupisko w ┼Ťwiecie. Najstarsze z nich pochodz─ů z VII w., wiele powsta┼éo w XVI i XVII w., kiedy rze┼║bienie ponownie sta┼éo si─Ö modne. Wreszcie osi─ůgamy cel naszej dzisiejszej podró┼╝y – miasto SEWAN i po┼éo┼╝ony na pó┼éwyspie Sewan – MONASTER SEWANWANK. Pó┼éwysep Sewan to jedno z najpi─Ökniejszych miejsc nad jeziorem. Strome schody prowadz─ů na wysokie wzgórze z klasztorem. Sk┼éada si─Ö on z 2 prostych ko┼Ťcio┼éów: pod wezwaniem ┼Ťw. Jana Chrzciciela (Surp Karapet z IX w.) z kopu┼é─ů na o┼Ťmiobocznym b─Öbnie oraz ┼Üwi─Ötych Aposto┼éów (Surp Arakeloc). Zabudowania wniesiono z ciemnego tufu wulkanicznego przez co obiekt zwano „Czarnym Klasztorem”. Obiekt ten pe┼éni┼é te┼╝ funkcj─Ö miejsca zes┼éania dla grzesz─ůcych mnichów, skazanych na banicj─Ö przez Katolikosa. Klasztor jeszcze w XIX w. stanowi┼é pr─Ö┼╝ny o┼Ťrodek ┼╝ycia monastycznego – r─Öcznie kopiowano w nim manuskrypty. W pobli┼╝u ko┼Ťcio┼éów znajduje si─Ö kilka interesuj─ůcych zielonych chaczkarów. Po zej┼Ťciu ze wzgórza i obiadokolacji w miejscowej restauracji dokonali┼Ťmy zakupu ostatnich pami─ůtek z Armenii u stoj─ůcych rz─Ödami sprzedawców. Na nocleg udali┼Ťmy si─Ö kilkana┼Ťcie kilometrów od pó┼éwyspu do pi─Öknego o┼Ťrodka na pó┼énocno-wschodnim brzegu jeziora. Tu wielu uczestników Wyprawy skorzysta┼éo z k─ůpieli w jeziorze, z wod─ů raczej ch┼éodn─ů, o temperaturze oko┼éo 18°C.
Dzie┼ä pi─Ötnasty: Ostatni dzie┼ä naszego pobytu w Armenii i Gruzji. Wyruszamy z hotelu nad jeziorem Sewan, na pó┼énocny-zachód, przez regiony Tawusz i Lori. Trasa nasza prowadzi przez Dilid┼╝an – Wanadzor – Alawerdi do monasterów Sanahin i Haghpat a pó┼║niej do granicy z Gruzj─ů w miejscowo┼Ťci Ayrum. Dalej prosta droga do Tbilisi przez Marneuli. Ostatnim elementem Wyprawy jest wieczorne zwiedzanie Tbilisi. Opuszczamy pi─Ökne jezioro Sewan, by po oko┼éo 40 km dotrze─ç do miasteczka DILID┼╗AN. Najpierw pokonujemy prze┼é─Öcz Sewani Iernanck (2144 m n.p.m.) i zje┼╝d┼╝amy do pi─Öknej, zielonej doliny pomi─Ödzy pokrytymi lasami górami. Dzi─Öki ┼éadnemu po┼éo┼╝eniu miasteczko zyska┼éo miano „ormia┼äskiej Szwajcarii”. Zatrzymujemy si─Ö w centrum miasta, w okolicy ma┼éego jeziora, podziwiamy kamienne budynki z drewnianymi belkami. Miasto i okoliczne góry wchodz─ů w sk┼éad PARKU NARODOWEGO DILID┼╗AN (24 tys. ha), chroni─ůcego cenn─ů przyrod─Ö i jej bioró┼╝norodno┼Ť─ç. ┼╗yje tu ponad 40 gatunków ssaków, 107 gatunków ptaków, i ponad 900 gatunków ro┼Ťlin naczyniowych. Miasto cieszy si─Ö popularno┼Ťci─ů w┼Ťród muzyków i filmowców, a za Dilid┼╝an dostrzegamy 3-prz─Ös┼éowy, kolejowy, most belkowy stalowy na betonowych filarach ┼Ťcianowych. Doje┼╝d┼╝amy do miasta WANADZOR nad rzek─ů Debed, która b─Ödzie nam towarzyszy┼éa a┼╝ do granicy z Gruzj─ů. Wanadzor jest trzecim co do wielko┼Ťci miastem Armenii (117 tys. mieszka┼äców) i jednym z popularnych „kurortów” Armenii. Dzi─Öki wysokiemu po┼éo┼╝eniu szczyci si─Ö czystym powietrzem i lokalnymi wodami mineralnymi. Zatrzymujemy si─Ö przy placu z okaza┼é─ů cerkwi─ů, sk─ůd przez dobrze utrzymany cmentarz z ozdobn─ů bram─ů, ┼Ťwi─ůtyni─ů i chaczkarami dochodzimy do 7-prz─Ös┼éowego mostu belkowego nad rzek─ů Debed. Most z dwuteowych, spr─Ö┼╝onych belek prefabrykowanych (8 w przekroju poprzecznym) na filarach s┼éupowych z oczepami. Poruszamy si─Ö dalej pi─Ökn─ů, zielon─ů dolin─ů rzeki Debed, mi─Ödzy górami o wysoko┼Ťci ponad 2.000 m n.p.m. Dolin─Ö t─Ö przecina te┼╝ linia kolejowa, st─ůd zaliczamy dalsze 3 mosty kolejowe: 3-prz─Ös┼éowy most kratownicowy, z┼éo┼╝ony z krat o pasie dolnym parabolicznym, rozpi─Öto┼Ťci prz─Öse┼é oko┼éo 30 m oraz ┼╝elbetowych, wysokich filarach s┼éupowych, dalej wieloprz─Ös┼éowy most betonowy na filarach ┼Ťcianowych, o konstrukcji p┼éytowej i rozpi─Öto┼Ťci prz─Öse┼é oko┼éo 15 m, oraz nowoczesny 1-prz─Ös┼éowy stalowy most kratownicowy o rozpi─Öto┼Ťci oko┼éo 25 m (nad rzek─ů i drog─ů), krata typu W ze s┼éupkami i wieszakami, przyczó┼éki betonowe masywne. Za miejscowo┼Ťci─ů Alawerdi pniemy si─Ö w─ůsk─ů drog─ů mocno w gór─Ö, aby zwiedzi─ç dwa, ┼Ťwiatowej klasy manastery SANAHIN i HAGHPAT. Nale┼╝─ů one do najznamienitszych dzie┼é ormia┼äskiej architektury ┼Ťredniowiecznej i s─ů wpisane na List─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa UNESCO. Obiekty te powsta┼éy w po┼éowie X w. W monasterach tych, zw┼éaszcza w Sanahinie studiowano nauki humanistyczne oraz medycyn─Ö, pisano prace naukowe, a tak┼╝e tworzono obrazy, g┼éównie miniatury. Przez ponad 3 wieki wzniesiono tu ponad dwadzie┼Ťcia ró┼╝nych ko┼Ťcio┼éów i kaplic, cztery dobudówki, grobowce, wie┼╝e dzwonnicze, budynek akademii, sk┼éad ksi─ůg, refektarze, galerie, mosty i inne monumentalne obiekty, w tym niezliczone pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. Kompleksy Sanahin i Haghpat maj─ů wspólne nie tylko cechy kompozycyjne poszczególnych budowli ale te┼╝ detale architektoniczne i dekoracje, w wielu przypadkach nawet identyczne. Wi─Ökszo┼Ť─ç sakralnych budynków jest zbudowana na planie krzy┼╝a i ma dobudówki w 4 naro┼╝nikach albo jest z rodzaju krytych kopu┼é─ů holów. Nie sposób tu wymieni─ç wszystkich szczegó┼éów tych budowli. Najpierw zwiedzamy monaster SANAHIN, gdzie na zwartym rzucie mamy ko┼Ťcio┼éy Matki Bo┼╝ej, Chrystusa Odkupiciela i kaplic─Ö ┼Ťw. Grzegorza, za┼Ť pojedynczo stoj─ů ko┼Ťcio┼éy ┼Ťw. Hakoba i ┼Ťw. Harutjuna. Pi─Ökno kopu┼é, sklepie┼ä, ci─ůgu ┼éuków, kolumn, muszli, chaczkarów trudno tu opisa─ç. Po zwiedzaniu SANAHINU zje┼╝d┼╝amy w dó┼é, do Alawerdi, gdzie nad rzek─ů Debed znajduje si─Ö super cenny zabytek – MOST KRÓLOWEJ TAMAR z 1192r. Jest to w─ůska, kamienna 1-prz─Ös┼éowa konstrukcja ┼éukowa, ma oryginaln─ů kompozycj─Ö wymuszon─ů przez uk┼éad terenu: jego prawa strona jest pozioma, podczas gdy lewa tarasowato schodzi do brzegu rzeki. Parapety mostu udekorowano ma┼éymi spiczastymi he┼émami na ko┼äcach i prymitywnie wyciosanymi figurami le┼╝─ůcych dzikich kotów w cz─Ö┼Ťci ┼Ťrodkowej. St─ůd ponownie pniemy si─Ö wysoko w gór─Ö, do monasteru HAGHPAT. S─ů tu w zwartej zabudowie ko┼Ťcio┼éy Nszana i ┼Ťw. Grzegorza, kaplica Matki Bo┼╝ej, ┼╝amatun ko┼Ťcio┼éa Nszana oraz wiele innych budowli. Zwraca uwag─Ö fantastycznie ozdobiony portal wej┼Ťciowy do ko┼Ťcio┼éa Nszana. Kryszta┼éowa kopu┼éa z o┼Ťwietleniem od góry, kolekcja chaczkarów pod otwartymi na zewn─ůtrz sklepieniami. Po tych niecodziennych prze┼╝yciach wracamy w dolin─Ö rzeki Debed, by po oko┼éo 35 km osi─ůgn─ů─ç granic─Ö ormia┼äsko-gruzi┼äsk─ů w Ayrum. Przekraczamy tu most graniczny na rzece Debed, ┼╝egnamy si─Ö z przewodniczk─ů Nan─ů i ┼Ťwietnym kierowc─ů naszego autokaru. Ju┼╝ za granic─ů dostrzegamy wieloprz─Ös┼éowy most betonowy z belek spr─Ö┼╝onych, na filarach ramowych. Po 80 km jazdy jeste┼Ťmy z powrotem w stolicy Gruzji – TBILISI. Przy wje┼║dzie do Centrum mijamy 4 interesuj─ůce mosty na rzece Mtkwari, dwa ┼éukowe i 2 belkowe. Jest pó┼║ne popo┼éudnie, mamy tu jeszcze do zwiedzenia kilka obiektów, w tym MOST METECHSKI: 3-prz─Ös┼éowy kamienny most ┼éukowy, z ┼éukami p┼éaskimi, ┼Ťwi─ůtyni─Ö Matki Boskiej Metechskiej i konny pomnik króla Wachtanga Gorgasalego na wysokim prawym brzegu rzeki Mtkwari. Kierujemy si─Ö do stacji dolnej kolejki linowej, która wywiezie nas na MTACMIND─ś, czyli ┼Üwi─Öt─ů Gór─Ö, która wznosi si─Ö na wysoko┼Ť─ç 727 m n.p.m. i jest dobrze widoczna ze wszystkich cz─Ö┼Ťci miasta. Na szczycie znajduje si─Ö park kultury i wypoczynku oraz POMNIK MATKI GRUZJI – Kartis Deda, który wznosi si─Ö dumnie nad miastem. Jest to 20-metrowa majestatyczna posta─ç z aluminium, symbolizuj─ůca gruzi┼äsk─ů kobiet─Ö, trzymaj─ůca w lewej r─Öce czasz─Ö z winem oraz z mieczem – w prawej r─Öce. Jest jednocze┼Ťnie metafor─ů charakteru Gruzinów. Z Mtacmindy otwiera si─Ö wspania┼éy widok na Tbilisi, jak na d┼éoni mamy Pa┼éac Prezydencki, Park Europejski, Nowoczesne Muzeum Sztuki, Most Pokoju, Pa┼éac Dared┼╝ani, nowoczesne centrum Administracyjne przykryte ┼éupinami ┼╝elbetowymi, cenne cerkwie na stokach okolicznych gór. Na zboczu Mtacmindy usytuowany jest ko┼Ťció┼é Mama Dawiti (Ojca Dawida). My kierujemy si─Ö z góry w dó┼é na piechot─Ö, aby zobaczy─ç z bliska TWIERDZ─ś NARIKALA („Twierdza Zemsty”). Twierdza ta to system obronny z ufortyfikowanymi wie┼╝ami i wzmocnionymi murami, wybudowany najprawdopodobniej w VI w. przez Persów. Widoczne dzisiaj mury pochodz─ů z czasów rz─ůdów arabskich emirów (VIII w.). Schodz─ůc ni┼╝ej, na brzeg rzeki Mtkwari, podziwiamy jeszcze raz zespó┼é ┼éa┼║ni siarkowych. St─ůd udajemy si─Ö na ostatni─ů obiado-kolacj─Ö w reprezentacyjnej restauracji z orkiestr─ů i ta┼äcami, gdzie odbywa si─Ö nowoczesne przyj─Öcie weselne i drugie – zwi─ůzane z chrzcinami. Sp─Ödzamy tu du┼╝o czasu, bowiem o godzinie 200 nad ranem , w 16 dniu Wyprawy mamy wyjazd i przejazd na lotnisko, a o 445 wylot do Warszawy. Po drodze na lotnisko zatrzymujemy si─Ö przy skwerze z br─ůzowym popiersiem ┼Ťp. Prezydenta Lecha Kaczy┼äskiego, gdzie sk┼éadamy wi─ůzank─Ö kwiatów. Samolot jest opó┼║niony, z uwagi na wojn─Ö na Ukrainie lecimy d┼éu┼╝sz─ů tras─ů nad Turcj─ů, Konstancj─ů nad Morzem Czarnym, Rumuni─ů, W─Ögrami i S┼éowacj─ů. W ten oto sposób dobieg┼éa do ko┼äca nasza 16-dniowa Wyprawa w nieznane, którymi okaza┼éy si─Ö przebogate w tradycj─Ö i zabytki dwa zakaukaskie chrze┼Ťcija┼äskie kraje: Gruzja i Armenia. Atmosfera w┼Ťród Wyprawowiczów by┼éa wspania┼éa, my┼Ťl─Ö, ┼╝e dobrze wype┼énili┼Ťmy czas tej niezwyczajnej, trudnej podró┼╝y.

ZESTAWIENIE:

Przeloty samolotami na trasie Warszawa – Tbilisi o z powrotem, km
~ 5.000
Przejechano autokarem, km ~ 4.000
Zwiedzono obiektów mostowych 49
Zwiedzono obiektów mostowych z okien autokaru 15
Zwiedzono miast 17
Zwiedzono miast z okien autokaru
5
Zwiedzono ┼Ťwi─ůty┼ä, monasterów, ko┼Ťcio┼éów 25
Zwiedzono miejsc turystycznych i krajobrazowych 45
Imprezy kulturalne 1

 Opracowa┼é Prof. dr hab. in┼╝. Kazimierz Flaga

Kategoria: